اصلاح سبک زندگی, تناسب اندام, مقالات

رد پای طب سنتی در ورزش

طب سنتی در ورزش

دیدگاه طب سنتی در مورد ورزش

همانطور که در مطالب قبلی در بحث ضروریات ششگانه اشاره شد، یکی از ضرورت‌های سلامتی حرکت و سکون است که حرکت را تعبیر به ورزش کرده‌اند. شیخ الرئیس بوعلی سینا در کتاب ارزشمند قانون می‌فرماید: « معظم التدبیر حفظ الصحه هو ‌أن یرتاض » مهمترین تدبیر در حفظ سلامتی ورزش است و بعد از آن تدابیر مربوط به تغذیه و بعد آن اصلاح خواب. ورزش به حرکات ارادی اطلاق می‌شود که عمق و تعداد نفس‌ها را افزایش دهد. فوایدی که برای ورزش در طب سنتی برشمرده‌اند بسیار است که برخی از آنها عبارت است از:۱. گرمی بخشی به بدن ( افزایش حرارت غریزی )، ۲.دفع مواد زائد از طریق منافذ بدن، ۳.تقویت هضم غذا در معده،۴. تقویت اعصاب و افزایش نشاط.

نیاز به حرکت 

حرارت غریزی در کنش‌ها و واکنش‌های خود، دچار تحلیل می‌شود و حرکت، حرارت غریزی را تقویت کرده (مانند باد زدن آتش نیمه افروخته) و باعث تسخین (گرمی) در بدن می‌گردد.

تعریف ورزش در طب سنتی

ورزش حرکتی است تابع اراده. در ورزش، تنفس، بلند، بزرگ و پی‌درپی می‌آید. هرکس بتواند با شیوه صحیح و متناسب با اعتدالِ مزاج خود و در وقت و هنگام مناسب ورزش کند، از چاره‌جویی (پیش گیری) و تداوی بیماری‌های مادی و بیماری‌های مزاجی که در دنباله آن می‌آید، بی‌نیاز می‌گردد.

برداشت ها

۱. این تعریف نشان می‌دهد که ارادی بودن ورزش در نتیجه‌های حاصل از آن مهم و موثر است. بنابراین انجام ورزش‌های غیراردای که این روزها بسیار باب شده است (مثل انواع دستگاه‌های ویبره یا دستگاه‌هایی که با ایجاد جریان‌های الکتریکی عضله را دچار انقباض‌های ریتمیک می‌کنند)؛ نمی‌تواند چندان مفید فایده باشد.

نکته: برداشت برخی صاحب‌نظران از این تعریف آن است که کارهای عادی روزمره، چون با اراده و تمرکز انجام نمی‌شوند؛ تأثیر مطلوب ورزش را ندارند. درواقع، اراده و تمرکز در ورزش، حرارت غریزی و قوا را متوجه عضو می‌کند و تأثیرات مطلوب را به‌جا می‌گذارد.

۲. رعایت شرایط مناسب ورزش در رسیدن به نتیجه مطلوب ضروری است؛ بنابراین بر اساس عواملی چون سن، جنس، مزاج، نوع تغذیه، بیماری‌های شخص، فصل، اقلیم محل زندگی و … نوع ورزش هر فرد با دیگری متفاوت است و تجویز عمومی ورزش برای همگان ممکن نیست. در ادامه به بعضی از این موارد اشاره می‌کنیم.

۳. ورزش به‌تنهایی کافی نیست و نمی‌تواند ما را از سایر دستورات بهداشتی و به‌ویژه بهداشت تغذیه و دیگر اصول سته ضروریه بی‌نیاز کند. جناب ابن‌سینا هم می‌فرمایند: «این بهره‌برداری از ورزش هنگامی میسر است که دستورات دیگر بهداشتی را به‌کلی مراعات کند.»

نکاتی راجب ورزش

فاصله بین تغذیه و ورزش بسته به نوع غذاهای مصرفی متفاوت است و به طور متوسط حدود سه ساعت بعد از غذاست.

۱۵+۱ویژگی‌ ورزش مناسب از دیدگاه طب‌سنتی

۱. اعتدال در ورزش

ورزش معتدل که اعضا و حرارت غریزی را تقویت می‌کند آن است که پوست، سرخ و تنفس، تند شود و تعریق ایجاد کند. هرگاه تندی نفس و تعریق به‌افراط برسد باید ورزش قطع شود، زیرا سبب ضعف حرارت غریزی می‌گردد. یک معیار ساده برای ارزیابی تناسب شدّت ورزش این است که در هنگام ورزش، فرد بتواند صحبت هم بکند. اگر کسی بخواهد سنگین‌تر از این ورزش نماید (مثل ورزش‌های حرفه‌ای)، حتماً باید تحت تدابیر خاصی به ورزش بپردازد تا آسیبی به او نرسد. ورزش کمتر از این مقدار هم به صلاح نیست چراکه اخلاط را به جنبش درمی‌آورد امّا باعث دفع آن‌ها نمی‌شود و این باعث بیماری است.

۲. بهترین زمان ورزش

بهترین اوقات ورزش، پس از خروج غذا از معده و کامل شدن هضم معدی است. انجام ورزش بلافاصله پس از غذا مضر است. انجام ورزش قبل از کامل شدن هضم غذا، موجب نفوذ غذای خام در اعضاء و ایجاد سُده (گرفتگی) می‌شود. در حقیقت، عروق و خون، به‌جای اینکه مشغول انجام فعالیت‌های مربوط به گوارش شوند، با شروع ورزش، مشغول استخوان‌ها و عضلات شده و کار هضم، ناقص رها می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر، در صورت انجام ورزش با شکم پُر، به‌جای تمایل حرارت غریزی به درون (دستگاه گوارش) برای انجام هضم غذا، این حرارت به سمت بیرون (استخوان‌ها و عضلات) می‌آید و در نتیجه هضم دچار مشکل شده و فساد غذا در دستگاه گوارش پیش می‌آید.

فاصله بین تغذیه و ورزش بسته به نوع غذاهای مصرفی متفاوت است و به‌طور متوسط حدود سه ساعت بعد از غذاست. طبیعتا در صورت مصرف غذاهای لطیف، این مقدار کمتر و در صورت مصرف غذاهای سنگین، این زمان طولانی‌تر می‌شود.

۳. ورزش با شکم خالی

همچنین ورزش حین گرسنگی نیز توصیه نمی‌شود. ورزش با شکم خالی و در حال گرسنگی حتی بدتر از ورزش با شکم پُر است چرا که موجب تحلیل اعضا می‌شود. بنابراین کسانی که عادت به ورزش در صبح زود (ناشتا) دارند، باید قبل از شروع ورزش، اندکی غذای لطیف (مثلا یک عدد سیب) میل کنند.

۴. ورزش و دفع فضولات

پیش از ورزش باید مدفوع و ادرار دفع شود. یعنی همان‌طور که به هنگام ورزش، بدن نباید در دستگاه گوارش کار نیمه‌کاره‌ای داشته باشد؛ در مورد دفع نیز نباید به آن گرفتار باشد. قبل از ورزش، باید اشتغالات قوای بدن را به حداقل رساند تا تمرکز آن‌ها تنها متوجه امر ورزش باشد.

نکته: معنی ضرورت تمرکز قوا بر یک فعالیت، یکی از اصول فخیم طب اسلامی و سنتی است که بسیاری از تدابیر مربوط به تغذیه، ورزش و استفراغاتی مانند حجامت و فصد و زالو اندازی و … را توجیه می‌کند.

نکته: دیگر این است که ورزش کردن با روده یا مثانه انباشته از فضولات، می‌تواند باعث شود که این مواد دفعی باز جذب بدن شده، موجب بیماری‌های گوناگون گردند.

فوتئد ورزش

ورزش با شکم خالی و در حال گرسنگی حتی بدتر از ورزش با شکم پر است چرا که موجب تحلیل اعضا می شود.

۵. رابطه خواب و ورزش

ورزش در طب سنتی با سایر اعمال بدن ارتباط دارد. داشتن خواب و استراحت کافی قبل از ورزش نیز از ضروریات است. کسانی که بلافاصله بعد از کار روزانه و درحالی‌که اشتغالات فکری و جسمی زیادی دارند به باشگاه می‌روند؛ از فوائد ورزش بهره کمتری خواهند داشت.

۶. افراد گرم مزاج و ورزش

در افراد با مزاج گرم و خشک، ورزش‌های سنگین بسیار مضر است و سبب بروز بیماری می‌گردد.

۷. ورزش در فصول مختلف 

بهترین زمان ورزش در طب سنتی، در فصل بهار، نزدیک نیم روز (بین صبح تا ظهر)، در تابستان در اول روز و در زمستان در آخر روز (نزدیک غروب آفتاب) می‌باشد.

۸. سرعت ورزش از شروع تا پایان

شروع ورزش باید با حرکات آهسته باشد و به‌تدریج، حرکات سخت‌تر شوند و به حدی برسد که قوّت فرد ورزشکار می‌تواند تحمّل کند و سپس دوباره به‌تدریج آهسته‌تر شود تا فرد از ورزش بازایستد.

در یک ورزش سالم عمومی، وقتی‌که عرقمان درآمد و نفس، عمیق و سریع شد، باید کم‌کم شدّت ورزش را کم و حرکاتمان را آهسته کنیم، سپس بنشینیم تا عرقمان خشک شود و ورزش را تمام کنیم. حد مناسب ورزش می‌تواند این سه مورد باشد:

–  سرخی چهره
–  وجود نشاط حرکت
–  تنفس عادی

۹. توصیه های طب سنتی پیش از ورزش

در طب سنتی توصیه‌شده است؛ پیش از شروع ورزش، دست و پا و پشت فرد ورزشکار را با دست و یا با پارچه زبر بمالند و با روغن بادام یا روغن کنجد تازه، عصب‌ها و عضلات را چرب کنند و به آهستگی ماساژ دهند، چرا که این کار حرارت غریزی را اندکی برمی‌انگیزد و منافذ را گشاد می‌کند و فضولات را به‌سوی پوست می‌کشد تا با ورزش تحلیل یابند. البته فردی که عضله‌های او نرم باشد و غذای غلیظ نخورده باشد به چنین مالشی نیاز ندارد.

۱۰. استحمام بعد از ورزش

توصیه‌شده که وقتی ورزش تمام می‌شود فرد به گرمابه برود و با آب ولرم (چنانکه پوست اذیت نشود)، خود را شستشو کند و بار دیگر دست و پا و عضله‌های وی را به نرمی بمالند تا باقی فضولات که با حرکت ورزش گداخته شده‌اند از منافذ پوست بیرون آیند و تحلیل روند. البته ورزشکار تا عرقش به‌طور کامل خشک نشده نباید به حمام برود.

سایر ویژگی‌های ورزش در طب سنتی :

۱۱. غذای ورزشکار بایستی در تابستان لطیف و زودهضم و در زمستان غلیظ و مقوی باشد.

۱۲. درصورتی‌که مزاج فرد ضعیف است، ورزش سنگین نباید انجام دهد.

۱۳. افرادی که بعد از سال‌ها تصمیم به ورزش کردن می‌گیرند باید تدابیر مربوطه را بیش از دیگران رعایت کنند.

۱۴. اگر خسته، بیمار یا تب‌دار هستید ورزش نکنید.

۱۵. اگر تنش یا استرس دارید، از انجام ورزش‌های سنگین یا رقابتی بپرهیزید.

۱۶. رعایت تدابیر ویژه هر ورزش می‌تواند از عوارض احتمالی آن جلوگیری نماید.در این میان، مهم‌ترین نکته، استفاده از مواد غذایی سالم  و پرهیز از غذاهای صنعتی می‌باشد.

یک مثال: بعضی از کوهنوردها بعد از مدتی دچار زانودرد می‌شوند؛ برای پیشگیری از زانودرد، توصیه می‌شود کوهنوردان، بر مصرف پودر سنجد کامل- شامل پوست و گوشت و هسته سنجد- مداومت داشته باشند. روزی یک قاشق غذاخوری پودر سنجد+یک قاشق عسل+یک لیوان شیر؛ خوردن غذاهای سرد را محدود کنند؛ با روغن‌هایی مثل زیتون، کوهان شتر، کنجد، کرچک، شترمرغ، بادام تلخ یا سیاهدانه، هر شب مفاصل را ماساژ دهند و…

تَرک کردن ورزش

ترک ناگهانی ورزش و به‌ویژه ورزش‌های سنگین، بسیار خطرناک است. بسیار تجربه‌شده است که این کار باعث افت شدید قوای بدنی و ظهور انواع بیماری‌ها می‌شود. از دیدگاه طب سنّتی، هرگاه جنبشی که حرارت غریزی، یعنی ابزار زندگی جسمانی را به‌سوی اندام‌ها راهنمایی می‌کند، ترک گردد، نیروی اندام‌ها رو به ناتوانی و نابودی می‌رود. بر اساس نظر طب سنّتی، خطر ترک ورزش‌های سنگین، بیش از خطر ورزش نکردن است.

ورزش و طب سنتی

ورزش معتدل که اعضا و حرارت غریزی را تقویت می‌کند آن است که پوست، سرخ و تنفس، تند شود و تعریق ایجاد کند.

نیاز به سکون

سکون و آرامش، بدن را از رنج و سختی نجات می‌دهد. اگر حرکتی دائمی و مستمر باشد و بین آن فاصله‌ای به نام سکون نباشد؛ رطوبت‌های بدن تحلیل می‌رود و با از بین رفتن رطوبت بدن، حرارت غریزی هم دچار تباهی می‌شود. ابن سینا عقیده دارد که خواب، شبیه‌ترین چیز به سکون است؛ بنابراین اثرات مثبت خواب برای سکون و آرامش هم قابل اثبات است. سکون و آرامش، مثل خواب، قوای طبیعی را تقویت می‌کند؛ باعث تقویت هضم غذا می‌شود؛ رطوبت‌های تحلیل رفته را جبران می‌کند؛ دفع فضولات از راه روده و مثانه را تسهیل می‌کند و …

مضرات سکون بسیار زیاد

سکون و بی‌حرکتی، در همه حالات، سردکننده و رطوبت دهنده بدن است، و در حقیقت موجب افزایش خلط بلغم در بدن می‌گردد. حاصل این اتفاق، چاقی، لَختی و سستی بدن، تنبلی، رکود ذهنی، افزایش امتلاء و تجمّع اخلاط فاسد یا نپخته در بدن و … است.

بی‌حرکتی موجب خفه شدن و خاموشی تدریجی حرارت غریزی می‌شود. در مقام مثال، حرارت غریزی بدن شخصی که تنبل و ساکن است، مانند آتشی که در آن دمیده نمی‌شود، کم‌کم روبه‌زوال می‌رود.

انواع ورزش

ورزش را می‌توان ازلحاظ درگیر بودن اندام‌های بدن به دودسته طبقه‌بندی نمود:

الف) ورزش کلی یا ورزش عام: شامل تمام بدن و اعضای آن است و نفع آن به‌کل بدن می‌رسد. مانند: دویدن، شنا، اسب‌دوانی و کشتی گرفتن.

ب) ورزش جزئی یا ورزش خاص: که مخصوص به عضو خاصی است مانند وزنه‌ زدن برای دست‌ها، آواز خواندن برای حنجره یا نگاه کردن به چیزهای ریز برای چشم‌ها و …

نکته‌ها:

  • یکی از بهترین ورزش‌ها، ورزش باستانی است که اصول مورد تائید طب قدیم، در آن رعایت شده است.
  •  فوتبال و ورزش‌های خشن مانند ورزش‌های رزمی سنگین که باعث زدوخورد و ضربه‌های ناگهانی می‌گردد، مورد تایید طب سنتی نیستند.
  •  در ورزش، حرکات مفاصل باید دارای نیروی مقابل و کنترلی باشد و حرکت سریع مفصل تا انتهای دامنه حرکتی، بسیار خطرناک است. این اِشکال در اغلب ورزش‌های مدرن وجود دارد.
  •  ورزش‌های غیر ایزومتریک (وزنه‌برداری، پرورش اندام و …) تقریبا هیچ‌یک از اهداف ورزش طبّی را برآورده نمی‌کنند. این‌گونه ورزش‌ها، سرعت واکنش عضلانی را کم می‌کنند؛ قلب را تضعیف می‌کنند؛ فشارخون را بالا می‌برند؛ آسیب‌های جدّی به دستگاه اسکلتی عضلانی و به‌ویژه ستون فقرات وارد می‌کنند و … 

فوائد ورزش در طب سنتی

چون این بخش از کتاب قانون، ساده و روان است، ترجیح می دهم، توضیحات جناب ابن سینا را با اندکی تغییر برایتان نقل می‌کنم:

تمام قسمت‌های غذایی که ما می‌خوریم، بدون استثناء، کنش غذایی ندارد، بلکه در هر مرحله از مراحل هضم، بخشی از آن به صورت ماده زائد در می‌آید و طبیعت می‌کوشد آن را از بدن دفع کند (از طریق مدفوع، ادرار، عرق و…)؛ لیکن باید دانست که طبیعت نمی‌تواند مواد دفعی را به کلّی از بدن براند و حتماً بعد از هر هضمی، مقداری از این مواد زائد باقی می‌ماند وقتی این مقادیر اندک، زیاد شدند و جمع آمدند، مواد دفعی زیاد می شود و به تن زیان می رساند.

به این جهت چاره‌ای جز این نیست که آن‌ها را از بدن بیرون برانیم. بیرون راندن این مواد به چند طریق صورت می گیرد:

۱. اگر آن ها را به وسیله داروهای سمی (داروهای قوی) از بدن دفع کنیم، خودِ داروی سمی نیروی غریزه را کاهش داده و آن‌ را دچار خستگی می‌کند.

۲. اگر دفع آن‌ها با داروی غیرسمی (داروهای ملایم) ممکن باشد؛ باز بار سنگینی بر طبیعت است، همچنان که بقراط فرموده است: “دارو صفا می‌دهد و جفا می‌بخشد”. گذشته از آن، دارو در عین حال که مواد زائد را می‌راند، خلط پسندیده و رطوبت‌های غریزی و روانی را که گوهر زندگی است را نیز بیرون می‌راند و بر اثر آن، نیروی اندام‌های اصلی و اندام‌های خدمتگزار کاهش می‌یابد.

اما ورزش چیزی است که باید ما را از استعمال دارو بی‌نیاز سازد. اگر ورزش به صورت صحیح و چنان که باید و شاید انجام پذیرد، بسیاری از بیماری‌ها به راحتی از بین می‌رود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *