تدابیر طب سنتی, مقالات

یلدا بهانه‌ای برای با هم بودن

خوراکی های شب یلدا

شب یلدا

شبی دل‌نشین و خاطره‌انگیز

شب یلدا، شبی که در آن یکی از سنت‌های پسندیده الهی اجرا می‌شود. ایرانیان نزدیک به چند هزار سال است که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریک‌ترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار می‌مانند و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می‌دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی روحیه‌‌ آنان را تضعیف نکند و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب می‌روند و لختی می‌آسایند.

اجداد ما این شب را تا به صبح به جشن و پایکوبی به گرد آتش می‌پرداختند؛ بر خوانی الوان از میوه‌هایی چون هندوانه، خربزه، انار، سیب، خرمالو و به می‌نشستند. هرچند که زندگی ماشینی و گرفتاری‌های روزمره، موجب ایجاد فاصله میان مردم ایران با سنت‌ها و آیین‌های گذشته شده، اما هنوز هم جلوه‌هایی از سنت‌های ویژه‌ ایران باستان در ایامی مانند شب یلدا به چشم می‌خورد. جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می‌شود. البته زیاده در آن و یا اصطلاحاً درهم‌برهم خوری می‌تواند حال خوش ما را ناخوش کند؛ رعایت یک سری نکات می‌تواند شب خوبی را برای ما به ارمغان بیاورد.

شب یلدا از نگاه نجوم

مراسم «شب یلدا» یا «شب چلّه» یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم‌کره شمالی، که مصادف باانقلاب زمستانی است، گرامی داشته می‌شود. یلدا به زمان بین غروب آفتاب از ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) گفته می‌شود. واژه «چلّه» نیز برگرفته از چهل و مخفف «چهله» و صرفاً نشان‌دهنده گذشت یک دوره زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.

اجداد ما بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه (خرم روز) تا دهم بهمن که جشن «سده» است به طول می‌انجامد و آن را چله بزرگ می‌نامند به آن دلیل که شدت سرما بیشتر است، آنگاه چله کوچک فرا می‌رسد که دهم از بهمن تا بیستم اسفند به طول می‌انجامد و سرما کم کم کاسته می‌شود.

نکاتی شنیدنی در شب یلدا

به‌طور کلی در ماه‌های سرد سال، سردی طبیعت دوچندان می‌شود و اگر هوا، همراه با برودت و سردی، با بارش برف یا باران، رطوبت همراه باشد، بدن آدمی نیز مستعد بلغم‌ افزایی بیشتر و ناتوانی بیشتر است، یعنی تن آدمی نیز بیشتر دچار سردی و تری می‌شود، بنابراین باید در خوراک و پوشاک، تمهیداتی داشت تا گرمی تن، افزایش یابد و با برودت و رطوبت بیش از حد، بیمار نشود.

– در شب یلدا نباید مدام در حال خوردن بود؛ بلکه لازم است بین مراحل خوراک فاصله انداخت.

– میل کردن انواع آجیل یا تخمه به مقدار کم، مصرف محدود میوه، فاصله انداختن بین خوردن خشکبار و میوه بافاصله ایده‌آل ۲ ساعت از جمله نکاتی است که باید حتی‌الامکان در شب یلدا رعایت شود.

– بهتر است قسمت عمده شب‌نشینی با گفتگو و شنیدن کلام بزرگ‌ترها، شعرخوانی و سایر تفریحات سالم طی شود.

– افراد بعد از خوردن میوه و آجیل اگر میل به شام ندارند، شام نخورند؛ ولی اگر فکر می‌کنند هنوز گرسنه هستند، مقدار کمی غذا میل کنند؛ بهتر است حداقل یک ساعت از مصرف میوه گذشته باشد.

تدابیر یلدا

از خوردن خیار، کیوی ترش، انار ترش، مرکبات ترش، کاهو و گوجه‌فرنگی نیز جداً بپرهیزید

تدابیر ویژه “شب یلدا” از منظر طب سنتی

۱- شام مناسب برای این شب‌ها، آن است که مزاج گرم داشته باشد، آبگوشت، حلیم، بوقلمون، فسنجان، آش‌هایی با ترکیب حبوبات و شلغم، بسیار مفید است در مقابل از غذاها و گوشت‌های سرد، بپرهیزید؛ ماهی، گوشت گوساله و مرغ، ماست، ترشی، سوسیس و کالباس و … نخورید.

۲- یک غذای مفید و ساده آشی است مرکب از جو، هویج، جعفری و گشنیز که بدون رشته طبخ می‌شود؛ البته نباید در خوردن این آش هم زیاده‌روی شود.

۳- افراد اگر شام مفصلی تهیه‌ کرده‌اند، شام را اول شب میل کرده و حدود ۲ ساعت پس‌ از آن یک نوع میوه و دو ساعت بعد از آن کمی از تنقلات سالم میل نمایند.

۴- در شب یلدا بعد از خوراک و قبل از خواب حتماً چند دقیقه آرام پیاده‌روی کرده و اگر در خوراک زیاده‌روی شده باشد تا سبک شدن معده خواب را به تعویق انداخته و در ضمن فردا نیز بیشتر استراحت کرده و کمتر غذا بخورند.

۵- آجیل شب یلدا، از گذشته‌ها شامل گندم، نخود برشته، شاهدانه، تخمه هندوانه و کدو، بادام، پسته، فندق، گردو، کشمش و مویز، انجیر و توت خشک، برنجک و… بوده است، امروزه متأسفانه آجیل‌های مرسوم، بسیار شور هستند. افراد باید مویز، توت و انجیر خشک را دریابند.

۶- جرم لبو، کمی حابس شکم است درحالی‌ که آبی که چغندر در آن پخته می‌شود، ملیّن طبع است؛ پس بهتر است لبو را باکمی از آب آن میل نمایند.

۷- ترشی‌ها برای بافت‌های عصبی مانند مغز و نخاع، دهانه معده، تاندون‌ها و لیگامان‌ها، پوست و دهانه رحم زیان‌آور هستند، پس در شب یلدا از مصرف میوه‌های ترش پرهیزکرده و پرتقال، سیب، به یا انار شیرین بافاصله از شام نوش جان شود.

۸- هندوانه خیلی کم و به‌رسم یلدایی خورده شود و در کنار آن از آجیل‌های گرم میل کرده تا دچار عارضه نشوند.

۹- از نوشیدنی‌های خوب فصل زمستان و شب یلدا چای ایرانی با هل یا دارچین یا زعفران، دم‌نوش نعنا باکمی نبات، معجون شیر بادام با هل می‌توان نام برد.

 

شب چله یا شب یلدا

لبو، کمی حابس شکم است درحالی‌ که آبی که چغندر در آن پخته می‌شود، ملیّن طبع است؛ بهتر است لبو را باکمی از آب آن میل نمایند.

۱۰- به‌خلاف آنچه شایع است، خوردن “هندوانه”برای شب چله و تمام شب‌های پاییز و زمستان اصلاً خوب نیست زیرا مزاج این میوه، کاملاً سرد و مرطوب است و خوردن آن در این ایام می‌تواند بسیار بیماری‌زا باشد؛ اگر خیلی می‌خواهید به حس شورانگیز و نوستالژیک تابستانی، مقید باشید به خوردن بسیار اندک از آن، شکیبایی کنید.

۱۱- اگر صبح این شب‌ها، دچار سردرد بلغمی شدید، چشمان پف‌آلود خواهید داشت؛ در این صورت، شربت زنجبیل، آب‌ جوش و عسل، درمان فوریتی مناسبی است.

۱۲- کنار هندوانه، خوردن تنقلات گرم لازم است البته بانوان به‌ویژه بانوان باردار مخصوصاً اگر بار آن‌ها، دختر است و نیز مادران شیرده همچنین افراد بلغمی و سودایی و افرادی که افسردگی، اضطراب، استرس و… دارند باید در پرهیز از هندوانه، جدی‌تر باشند و بکوشند بیشتر سهم هندوانه خود را به دموی‌ها و صفراوی‌ها هدیه کنند!

۱۳- از خوردن خیار، کیوی ترش، انار ترش، مرکبات ترش، کاهو و گوجه‌فرنگی نیز جداً بپرهیزید و در مقابل انار شیرین و مرکبات را با مصلح، مثلاً گلپر میل کنید؛ سیب، به و خرمالوی رسیده، لبو و شلغم، و کنار آن‌ها انواع حلوا به‌عنوان شام یا چاشنی و نیز خوردن تنقلاتی مانند بادام، بادام زمینی، فندق، پسته، گردو، کشمش و مویز، کنجد را بیش از هندوانه جدی بگیرید.

۱۴- برای نوشیدنی از یخ، آب، دوغ، نوشابه گازدار و ماءالشعیر و شربت خنک بپرهیزید و به‌جای آن، با عرق نعناع یا عرق بهارنارنج و عسل، شربت مقوی و گرمابخش به مهمانان خود بدهید یا با گل‌گاوزبان، به و سیب با دارچین و… دمنوش بسازید.

۱۵- شب یلدا، طولانی است اما خوب نیست همه شب چله را به بیداری بگذرانید و سحرگاه، را به خواب، سپری کنید؛ خواب صبحگاهی به ویژه در پاییز و زمستان، بلغم و سودا را زیاد می‌کند. بنابراین مهمانی شب یلدا را زود آغاز کنید و هم به دلیل دیر بیداری، دچار سردرد سودایی و بلغمی نشوید.

۱۶- مصرف تنقلاتی مانند مغزها (بادام، فندق، بادام زمینی، پسته و …)، نخودچی، کشمش، مویز، انجیر و توت خشک، تخمه‌ها و … که کم حجم و پرانرژی هستند  در فصل زمستان برای  کودکان و بزرگسالان مورد توصیه می‌باشند. این امر یک آموزش طبی هم  تلقی می‌شود که در آغاز فصل زمستان باید به میزان بیشتری از این مواد استفاده نمایند.

۱۷- به افرادیکه در این شب به مهمانی می‌روند و شام می‌خورند نیز توصیه می‌شود شام سبک‌تری میل کنند (عطف به حدیث منع خوردن غذاهای رنگارنگ) و بین خوردن شام و مواد دیگر فاصله بدهند. بسیاری از تنقلات مورد مصرف در شب یلدا و آجیل‌جات و مغزها دارای خاصیت غذایی زیاد بوده و اگر با فاصله زمانی کوتاه از شام مصرف شوند شخص دچار سنگینی، سوء‌هاضمه و عوارض بعدی آن خواهد شد. این افراد می‌توانند در انتها از مختصری آب‌غوره یا آب‌لیمو یا کمی سرکه رقیق شده در آب جوش خنک شده استفاده نمایند تا به هضم این غذاهای سنگین کمک نماید ولی مسلما پرهیز مقدم بر همه این تدابیر است.

۱۸- گرم مزاجان می‌توانند از خنکی‌جات استفاده کنند و باید در مصرف گرمی‌جات زیاده روی نکنند تا دچار غلبه حرارت، خارش و تحریک پوست، سوزش مقعد، تلخی دهان، سردرد و بی‌خوابی شبانه نشوند.

۲۹- ماساژ روی شکم با روغن بادام شیرین یا زیتون در جهت عقربه‌های ساعت حول ناف با دوایر متحد المرکز هم کمک شایانی به تقویت هضم و حرکات روده‌ها و سهولت دفع می‌نماید و احتمال سوء‌هضم را کم می‌کند. 

۲۰- باید توجه داشت که عادت خواب و بیداری نباید به هم بخورد و تلاش شود شخص در همان ساعتی که در شب‌های گذشته به بستر می‌رفته در این طولانی‌ترین شب سال هم آن را رعایت کند. بی‌خوابی و بیداری کشیدن در شب بسیار مضر بوده و تنظیم و تعادل مزاج و بدن را بهم می‌ریزد خصوصا اگر با پرخوری و بدخوری نیز همراه باشد.

۲۱- در پوشش تا می‌توانید لباس‌های پشمی را برگزینید و برای گرمابخشی به خانه اگر فضای مناسب دارید، کرسی استفاده کنید تا در زیر لحاف کرسی، هم به تن گرما بدهید و هم تنفس خنکای این ایام را تجربه کنید که آثار مفیدی برای ریه دارد.

شب یلدا، طولانی است اما خوب نیست همه شب چله را به بیداری بگذرانید و سحرگاه، را به خواب، سپری کنید

انگیزه‌های پایدار ماندن جشن شب یلدا

۱- شب زایش مهر بر اساس باور‌های کهن (مهر به معنای خورشید است و تاریخ پرستش آن در میان ایرانی‌ها و آریایی‌ها به پیش از دین زرتشت بازمی‌گردد که پس از ظهور زرتشت این پیامبر او را اهورامزدا تعریف کرد).

۲- بلند‌ترین شب سال، یعنی طولانی‌ترین تاریکی است، نشانه‌ اهریمنی شبی شوم و ناخوشایند که از فردا به کوتاهی می‌گراید.

۳- پایان برداشت محصولات سیفی و آغاز فصل استراحت در جامعه‌ کشاورزی (در این روز پادشاهان با دهقانان و برزگران مجلس می‌کردند و در یک سفره با ایشان غذا می‌خوردند و می‌گفتند: قوام دنیا به کار‌هایی است که به دست شما می‌شود).

نکته زیبا و بیادماندنی بلندترین شب سال در این است که همه ایرانیان اعم از فارس، ترک، کرد، لر، بلوچ و عرب شب یلدا را شب جشن، شادی، دور هم‌نشینی، مهرورزی، دوستی و صداقت می‌دانند. یلدا، پاسداشت فرهنگ و سنت‌های خوب ایرانی است: در کنار هم بودن و مهمان هم بودن و کنار هم به فردای روشن چشم داشتن، کنار هم بودن و نیایش، کنار هم بودن و انار خوردن و حافظ خواندن، کنار هم بودن و قصه گفتن از دیروزی که رفته است و می‌تواند چراغ راه بچه‌های فردا باشد…

انشاءالله با رعایت تدابیر فصل زمستان در اولین شب و همه شب‌ها و روزهای آن سلامتی همراه مردم عزیزمان باشد و بهترین بهره را از این فصل ببرند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *