ضروریات ششگانه

نکته‌های شنیدنی در احتباس و استفراغ

احتباس غیر مفید

احتباس و استفراغ

احتباس و استفراغ در طب سنتی :

یکی از اصول شش گانه سلامتی احتباس و استفراغ می‌باشد. انسان همیشه نیاز به غذا دارد و هر غذایی که وارد بدن می‌شود چندین مرحله هضم را در معده، کبد، عروق و بافت‌ها پشت سر می‌گذارد تا نهایتاً مواد مورد نیاز بدن تولید شود.

استفراغ :

در فرایند هضم علاوه بر تولید مواد ضروری و مفید برای بدن، مواد زاید و نامناسبی نیز تولید می‌گردند که باید از بدن دفع شود. به دفع این مواد از راه‌های خروجی طبیعی بدن “استفراغ” گفته می‌شود. ( مفهوم استفراغ در طب ایرانی با اصطلاح رایج امروزه استفراغ به معنی خروج محتویات معده از دهان متفاوت می‌باشد.) بنابراین استفراغ، خالی شدن یا خروج مواد از هر جای بدن می‌باشد.

احتباس :

به مفهوم نگه‌داشتن به اندازه مواد مورد نیاز و ضروری برای بدن است. ضرورت نیاز به احتباس مواد از آن جهت است که از سویی بدن انسان به طور دائمی در حال تحلیل مواد درونی است و از طرفی امکان استفاده و خوردن همیشگی برای انسان وجود ندارد، پس باید مواد غذایی ضروری در بدن نگه‌داشته شوند.

پدیده‌های احتباس و استفراغ دو پدیده متضاد هستند و تعامل عملکرد آنها ضامن سلامتی می‌باشد. گاهی قوه تدبیر کننده بدن به صورت طبیعی موجب اسهال می‌شود و مواد زائد را از طریق دستگاه گوارش دفع می‌کند و سپس، خود آن را برطرف می‌کند و یا گاهی حجم ادرار را کم یا زیاد می‌کند.

پس با توجه به مطالب گفته شده، پی بردیم که هر دو حالت احتباس و استفراغ که دامنه  بسیار گسترده‌ای دارند برای سلامت بدن ضروری بوده و اختلال در هر کدام، بدن را با خطر جدی مواجه خواهند کرد.

احتباس و طب سنتی

لزوم استفراغ و احتباس از دیدگاه طب سنتی :

از دیدگاه طب سنتی هر گاه غذایی به بدن انسان وارد شود تا زمانی که جزو عضو گردد یا بدل مایتحلل شود و به کار تغذیه بدن در آید چهار مرحله هضم را طی می‌کند و حاصل هر کدام از این مراحل غذای تسویه شده‌ای و فضولاتی است که غذای تسویه شده به مرحله بعدی هضم راه یافته و فضولات هم از مجاری دفعی مربوطه دفع می‌گردند .

۱- هضم اول در معده رخ داده و فضله آن به عنوان ثفل ( آنچه که از معده دفع می‌شود ) از امعاء دفع می‌شود.

۲- هضم دوم در کبد رخ داده و فضول آن به صورت بول، صفرا، سودا به ترتیب از طریق کلیه و مجاری ادراری، کیسه صفرا و طحال دفع می‌شوند.

۳- هضم سوم و چهارم که در عروق و اعضا صورت می‌گیرد در آن‌ها مانده برخی غذای ناخن و مو شده بخشی به عنون ماده منی، و سایر ترشحات از بدن خارج می‌شوند. بنابراین دیدگاه هر گونه ترشحات و مواد دفعی بدن جزو مواد مستفرغه طبیعی می‌باشند.

بدن هیچگاه به طور طبیعی نمی‌تواند این فضول را به طور کامل دفع کند و اندکی از آنها در بدن می‌ماند که در صورت عدم تدبیر برای دفع به موقع آن‌ها، باعث بیماری می‌گردند. البته معمولاً آنچه باعث ایجاد مشکل و بیماری ذکر شده است مربوط به فضله‌های مانده در مجاری گوارشی است ولی هنگامی که شیوه‌های استفراغ ذکر می‌شود مشخص می‌گردد که هر گونه خلط زائدی چه به حسب کمیت زیاد باشد و چه به حسب کیفیت فاسد باشد یا به هر دو وجه، می‌تواند مشمول تدبیر استفراغ واقع شود.

استفراغ دارای دو نوع می‌باشد که در زیر به طور مختصر توضیح خواهیم داد.

استفراغ طبیعی

استفراغ طبیعی :

همانطور که از اسم آن مشخص است، به صورت طبیعی و بر اساس مکانیسم فوق هوشمند مدیریت بدن اتفاق می‌افتد مانند دفع گازهای سمی از طریق ریه، دفع مدفوع، دفع ادرار، تعریق، عادت ماهیانه، عطسه، سکسکه، دفع باد، جمع شدن ترشحات در گوشه چشم هنگام بیدار شدن از خواب صبحگاهی، ترشحات واژن و دفع منی است. این موارد هر کدام باید به اندازه متعادل انجام شود و افزایش و کاهش هرکدام می‌تواند به بیماری منجر شود.

نوع دیگر استفراغ‌های طبیعی وقتی اتفاق می‌افتد که مواد زائد بیش از اندازه در بدن جمع شده است و بدن سعی می‌کند به طریقی این مواد زائد را دفع کند؛ مثل اسهال، خونریزی از بینی، سرفه، تب و آبریزش از بینی، در این نوع از استفراغ‌های طبیعی معمولا علائم خفیف و مدت آن محدود است. در این موارد بدن در حال تلاش برای حفظ تعادل خود می‌باشد و ضمن اینکه فرد و پزشک، گوش به زنگ هستند تا مشکلی بروز نکند، باید به قوای طبیعی بدن فرصت داد تا خودشان، مساله را حل و فصل کنند و دفاع طبیعی خود را انجام دهند.

استفراغ مصنوعی (ایجاد شده توسط پزشک) :

در این مورد پزشک متوجه می‌شود که مواد زاید و سموم در بدن ذخیره شده‌اند و قوای طبیعی بدن نتوانسته‌اند به اندازه کافی آنها را دفع نمایند و در اینجا طبیعت نیاز به کمک طبیب دارد. طبیب با ایجاد اسهال، تعریق، افزایش ادرار، فصد، حجامت، سونا و یا تدابیر روحی و روانی و تدابیر دیگر به یاری طبیعت می‌شتابد و به سیر طبیعی دفع مواد زاید و سموم کمک می‌کند.

مثال هایی از انواع استفراغ مصنوعی : بزاق آور، ایجاد اسهال گوارشی، ایجاد قی، حقنه، خلط آور، ادرار بول، ادرار عرق، حجامت، فصد

باید توجه داشت که استفراغ بیش از حد، مجفف بدن (خشک کننده) محسوب می‌شود زیرا اخلاط، جسمی مرطوب هستند که با دفع آن‌ها، رطوبت بدن کاهش می‌یابد.

استفراغ توسط پزشک

اسباب احتباس غیر مفید 

همانطور که گفتیم، در کنار خروج مواد زائد، بدن نیاز به حفظ برخی مواد ضروری را دارد که به آن احتباس گفته می‌شود. البته احتباس مظر نیز در بدن ممکن است به وجود بیاید و آن همان عدم دفع صحیح و کامل مواد زائد است. در یک نگاه منطقی به تمامی اتفاقات طبیعی درون بدن می‌توان دلایلی را که ممکن است موجب احتباس غیر مفید گردند به شرح ذیل برشمرد :

۱- شدّت ماسکه (نگه داشتن) :

یعنی نیروی نگه‌دارنده، پس معلوم است مواد باقی می‌مانند و خارج نمی‌شوند.

۲- ضعف هاضمه و دافعه :

مواد به خوبی هضم نمی‌شوند و نیز نیروی راننده فضولات به خارج بدن، قوّت کافی ندارد. برای نمونه اگر مزاج ذاتی کبد در فردی سرد باشد، غذای خوراکی را به خوبی هضم نمی‌کند، درنتیجه بعد از غذاخوردن، احساس سنگینی و نفخ دارد و به علّت دیرهضم شدن غذا، دیرتر گرسنه‌اش می‌شود و معمولاً اشتهایش کم است.در دفع هم این مشکل را دارد و مدّت زمان دفعش طولانی و سخت خواهد بود.

۳- تنگی مجاری :

در این صورت نیز واضح است که فضولات به راحتی خارج نمی‌شوند.

۴- سدّه (گرفتگی) :

این واژه زیاد به کار برده می‌شود و همان معنی انسداد را می‌دهد. مثلاً اگر مجرای خروجی کیسه صفرا به روده بسته شود، صفرا بازپس زده شده و به خون برمی‌گردد و یرقان صفراوی ایجاد می‌شود.

۵- غلظت یا زیادی یا لزوجت ماده :

در همه این موارد، ماده به سختی خارج می‌شود و زمینه ساز احتباس است.

۶- عدم احساس دفع :

اگر انسان احساس دفع نکند، مواد زائد در بدنش باقی می‌ماند و امراض مختلفی را پدید می آورد.

۷- انصراف طبیعت به جهت دیگر :

مثلاً در تابستان کسی مبتلا به تعریق شدید دست‌ها می‌شود و حجم ادرارش کاهش می‌یابد. اینجا در واقع طبیعت به سمت دست‌ها منحرف شده است. راه کاهش دادن تعریق دست‌ها این است که اول مسامات (روزنه‌های) پوست دست را با دارویی مثل حنا یا سدر یا مورد، تنگ کنیم، بعد از آن از مدرّات بول (اختصاصاً افزاینده ادرار ) مثل کاکل ذرّت یا خارخسک یا مرکّبات یا هندوانه استفاده کنیم.

۸- یبوست :

به هر شکل، مانند عدم احساس نیاز به دفع به دلیل وقوع انسداد در مجاری صفراوی و عدم انصباب صفرا به روده‌ها.

۹- لزوجت ماده و چسبندگی آن به اعضا :

هرگاه این اسباب به شکل متضادی اتفاق بیفتد، باعث استفراغ غیرطبیعی می‌گردند.

احتباس غیر طبیعی

مشکلات ناشی از احتباس غیر طبیعی :

سبک زندگی جدید موجب گردیده است روز به روز سموم بیشتری وارد بدن شوند لذا مکانیسم احتباس و استفراغ بدن از حالت طبیعی خاارج شده و به سمت غیر طبیعی گرایش پیدا کرده است. استفاده از هورمون‌ها برای رشد بیشتر و سریع‌تر حیوانات که در گوشت و شیر آنان وارد می‌شود، استفاده از سموم و کودهای کشاورزی برای برداشت محصول بیشتر که با فرآورده‌های کشاورزی آمیخته می‌گردد، استفاده از رنگ‌ها و طعم‌های مختلف در صنایع غذایی، استفاده از مواد نگه‌دارنده شیمیایی در کنسروها و کمپوت‌ها برای ماندگاری دراز مدت آن‌ها، استفاده از مایکروفر، فریزر و… مقدار زیادی سموم شناخته شده و ناشناخته را وارد بدن می‌کند.

ایرانیان در فصل بهار که فصل خانه تکانی طبیعت است سنت‌های عقلانی و زیبایی داشتند. یکی از آن سنت‌ها  که معمولا همزمان با خانه تکانی و پاکیزگی منزل و محیط زیست انجام می‌شد، خانه تکانی و سم زدایی بدن بود که با روش‌های ساده و کم هزینه صورت می‌گرفت.

از جمله آن روش‌ها استفاده از مسهل‌های ساده مطابق مزاج افراد بود، مانند استفاده از هلیله سیاه و ماست، و یا ساختن آش از گیاهان خودروی دشتی همراه با مقداری برگ سنا یا آلو، و همچنین خوردن کاسنی و شاتره، و انجام حجامت در این فصل، که جزء سنت‌های شرعی و طبی نیز بوده است.

اسهال: یکی از روش‌های پاکسازی بدن، ایجاد اسهال است. البته در اینجا منظور از اسهال، فقط اسهال گوارشی نیست بلکه شامل اسهال عروقی یعنی دفع مواد زاید موجود در عروق نیز می‌باشد. اسهال گوارشی به پاکسازی کلی دستگاه گوارش از طریق روده‌ها گفته می‌شود. این روش با استفاده از داروهای خاص و با رعایت شرایط خاص بیماری و فرد به کار می‌رود. همانطور که دستگاه گوارش نقش عمده‌ای در ایجاد بیماری‌ها و درمان آنها دارد، اسهال نیز نقش مهمی در پاکسازی درونی بدن دارد.

تحقیقات جدید نیز این مطلب را تایید می‌کنند. به عنوان مثال در یک مطالعه بالینی افراد را به دو گروه تقسیم کردند و میزان سطح خونی سموم مربوط به حشره کش‌ها و آفت‌کش‌های گیاهی را پیش از مطالعه در همه آنان اندازه گرفتند. گروه اول را به مدت چند روز تحت درمان با داروهای مسهل مناسب قرار دادند و گروه دوم را فقط تحت نظر گرفتند و مجددا سطح خونی سموم را در هر دو گروه اندازه‌گیری کردند. نتیجه این تحقیقات نشان داد که با ایجاد اسهال مناسب می‌توان میزان سموم تجمع یافته در بدن را به صورت معنی دار کاهش داد.

این بود اسباب احتباس و اما اسباب استفراغ، ضد این موارد است. مثلا اگر ماسکه ضعیف شود، نمی‌تواند ماده را در بدن نگه دارد و به راحتی خارج می‌شود.

برترین و خطرناک‌ترین احتباس غیر مفید :

یکی از احتباس‌های غیر مفید و بسیار شایع که از آن تعبیر به «اُمّ الأمراض» شده است، یبوست است. تعاریف پزشکی جدید تا ۳ روز دفع نداشتن را طبیعی می‌دانند. اما حکمای ایرانی اعتقاد دارند با هر وعده غذاخوردن، یک مرتبه دفع نیاز است و باید عمل دفع بدون سختی و فشار انجام شود، والّا فرد مبتلا به یبوست می‌باشد. با این تعریف، امروزه خیلی از مردم مبتلا به یبوست هستند.

– از عوامل خارجی مهم، رژیم غذایی است که از غذاهای آبکی و آش‌ها به سمت غذاهای خشک و بدون رطوبت رفته است. (آشپزخانه یعنی جایی که در آن جا آش می‌پزند. آش نیز سرشار از سبزی‌ها و فیبر است. ولی امروزه اکثریت افراد روزانه حداقل یک وعده برنج می‌خورند؛ آن هم برنج بدون سبوس که طبیعتی خشک دارد و باعث انسداد می شود)

– نان‌ها نیز هرچه سفیدتر باشند (مثل لواش) یبوست بیشتری ایجاد می‌کنند. بنابراین مصرف نان سبوسدار مثل سنگک توصیه می‌شود. استفاده از پودر سبوس در برنج نیز روش خوبی است. منابع فیبر شامل غلّات سبوسدار، حبوبات، میوه و سبزی‌هاست که مثلاً میوه باید به جای آبمیوه مصرف شود.

– از علل دیگر، مصرف نکردن مایعات کافی است. مورد دیگر، بی‌تحرکی است. استفاده کردن از مسهل‌ها و عادت به آن‌ها نیز باعث می‌شود روده‌ها تنبل شوند و با ترک آن‌ها، یبوست ایجاد شود. از عوارض بعضی داروها نیز یبوست است؛ مثل قرص مکمّل کلسیم.

نکته مهم اینکه در همه موارد در زمان مواجه با مشکل، رفع سبب، راه درمان است و نه استفاده از مسهل به تنهایی.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *